5 ऑगस्ट 2026 चालू घडामोडी: अर्थव्यवस्था, न्यायालयीन निर्णय आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान
5 ऑगस्ट 2026 च्या चालू घडामोडींमध्ये RBI चा 5.25% वर कायम असलेला रेपो दर, पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्रांसाठी सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देश आणि तामिळनाडूच्या शिक्षणविषयक अर्थसंकल्पीय तरतुदी हे महत्त्वाचे विषय आहेत. यासोबत कोळसा खाण लिलाव, चीनमधील बोगदा खोदणारे यंत्र, संसदेतील विनियोजन विधेयक, महाराष्ट्रातील ॲनालॉग पनीरवरील बंदी आणि डिजिटल अरेस्टविरोधी कारवाई यांचा आढावा येथे दिला आहे. स्पर्धा परीक्षा आणि भरती परीक्षांसाठी घटना, संबंधित संस्था, तारीख आणि निर्णयाचे स्वरूप यांची सांगड घालून अभ्यास करता येईल.
5 ऑगस्ट 2026 चालू घडामोडी: महत्त्वाच्या घटना आणि अभ्यासाचे मुद्दे
1) पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्रांभोवती खाणकामासाठी 10 किलोमीटरचा बफर: सर्वोच्च न्यायालयाने 4 ऑगस्ट 2026 रोजी देशातील सर्व पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्रांभोवती हा बफर राखण्याचा आदेश दिला. उत्तराखंडमधील आसन पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्राला यापूर्वी लागू असलेली अट या आदेशामुळे देशातील त्याच प्रकारच्या इतर संरक्षित क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित झाली.
या घटनेत क्षेत्राचा प्रकार आणि निर्बंधांचा विषय लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. आदेश पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्रांभोवतीच्या खाणकामाशी संबंधित आहे. अभ्यासासाठी आसन हे क्षेत्र, उत्तराखंड हे राज्य आणि 10 किलोमीटर हे अंतर अशी जोड नोंदवा. सामान्य अभ्याससूचना म्हणून, निर्णयाची व्याप्ती लिहिताना मूळ संज्ञा कायम ठेवा; तिच्याऐवजी सरसकट सर्व जलस्रोत किंवा सर्व प्रकारची कामे असा व्यापक अर्थ लिहू नका.
2) तामिळनाडूच्या शालेय शिक्षणासाठी 44,527 कोटी रुपये: आर्थिक वर्ष 2026-27 च्या पहिल्या अर्थसंकल्पात शालेय शिक्षण विभागासाठी ही तरतूद करण्यात आली. अर्थमंत्री एन. मेरी विल्सन यांनी 5 ऑगस्ट 2026 रोजी अर्थसंकल्प सादर केला. राज्याच्या खर्चातील प्रमुख बाबींमध्ये शालेय शिक्षणाचा समावेश होता.
या बातमीतील रक्कम शालेय शिक्षण विभागासाठीच्या अर्थसंकल्पीय तरतुदीची आहे. ती नोंदवताना विभागाचे नाव, आर्थिक वर्ष आणि राज्य यांचा उल्लेख एकत्र करा. पुनरावृत्तीसाठी तामिळनाडू—शालेय शिक्षण—44,527 कोटी रुपये—2026-27 अशी साखळी उपयोगी ठरेल. तरतुदीचा आकडा आणि प्रत्यक्ष झालेल्या खर्चाचा आकडा यांची गल्लत टाळणे ही सामान्य अभ्याससूचना आहे.
3) सहा कोळसा खाण क्षेत्रांचा लिलाव: कोळसा मंत्रालयाने 4 ऑगस्ट 2026 रोजी व्यावसायिक कोळसा खाण लिलावाच्या 15 व्या फेरीत आणि 13 व्या फेरीच्या पूरक टप्प्यात सहा ब्लॉक्सचा लिलाव केला. या क्षेत्रांचा एकत्रित भूगर्भीय साठा 1,503 दशलक्ष टनांहून अधिक आहे. त्यांची एकत्रित पीक रेटेड क्षमता प्रतिवर्ष 11.62 दशलक्ष टन आहे.
भूगर्भीय साठा आणि वार्षिक उत्पादनक्षमता हे या बातमीतील वेगवेगळे मोजमाप आहेत. 1,503 दशलक्ष टनांहून अधिक हा साठ्याचा आकडा आहे, तर प्रतिवर्ष 11.62 दशलक्ष टन ही नमूद कमाल उत्पादनक्षमता आहे. प्रश्नोत्तरांच्या तयारीत आकड्याबरोबर त्याचे एकक लिहा. तसेच 15 वी फेरी आणि 13 व्या फेरीचा पूरक टप्पा हे दोन्ही संदर्भ नोंदवा.
4) चीनमध्ये शियांगलाँग यंत्राचे अनावरण: वुहान येथे 2 ऑगस्ट 2026 रोजी शियांगलाँग (Xianglong) या बोरिंग आणि ब्लास्टिंग यंत्राचे अनावरण करण्यात आले. 4.5 मीटर व्यासाचे हे यंत्र त्सिंगहुआ विद्यापीठ आणि सरकारी मालकीच्या China Railway Group च्या एका उपकंपनीने संयुक्तपणे विकसित केले आहे.
शियांगलाँगची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे कठीण खडकांत बोगदा तयार करण्यासाठी दोन पद्धतींचा एकत्रित वापर. या संकरित प्रणालीत यांत्रिक उत्खननासोबत ड्रिलिंग आणि ब्लास्टिंग केले जाते. अभ्यासासाठी यंत्राचे नाव, अनावरणाचे शहर, विकसित करणाऱ्या संस्था आणि तंत्रज्ञानाचे स्वरूप हे चार मुद्दे वेगळे नोंदवा. 4.5 मीटर हे यंत्राच्या व्यासाचे मोजमाप आहे.
5) लोकसभेत विनियोजन विधेयक मंजूर: 4 ऑगस्ट 2026 रोजी लोकसभेने विनियोजन (क्रमांक 3) विधेयक, 2026 आवाजी मतदानाने मंजूर केले. अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी ते मांडले होते. 31 मार्च 2023 रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षातील काही सेवांवरील अतिरिक्त खर्चासाठी भारताच्या एकत्रित निधीतून निधी खर्च करण्याची तरतूद या विधेयकात आहे.
5 ऑगस्टच्या या आढाव्यानुसार विधेयक राज्यसभेत विचाराधीन होते. येथे दोन कालसंदर्भ वेगळे आहेत: विधेयकाचे वर्ष 2026 आहे, तर संबंधित अतिरिक्त खर्चाचा संदर्भ 31 मार्च 2023 रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षाशी आहे. लोकसभेतील मंजुरी आणि राज्यसभेतील विचाराधीन स्थिती यांचीही स्वतंत्र नोंद ठेवा. परीक्षेतील उत्तरात विधेयकाचे नाव, क्रमांक आणि संसदीय टप्पा अचूक लिहिणे उपयोगी ठरेल.
6) महाराष्ट्रात ॲनालॉग पनीरवर वर्षभरासाठी बंदी: 30 जुलै 2026 पासून राज्यभर ॲनालॉग पनीर, म्हणजेच नॉन-डेअरी पनीरची निर्मिती, साठवणूक, वितरण, वाहतूक आणि विक्री यांवर एक वर्षासाठी बंदी लागू करण्यात आली. महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा, 2006 अंतर्गत राजपत्र अधिसूचनेद्वारे हा आदेश जारी केला.
उल्लंघनासाठी सहा महिन्यांपर्यंत कारावास आणि एक लाख रुपयांपर्यंत दंडाची तरतूद नमूद आहे. अभ्यासात बंदीचा प्रारंभदिन, कालावधी, संबंधित पदार्थ आणि आदेश देणारे प्रशासन हे मुद्दे एकत्र ठेवा. बंदी केवळ विक्रीपुरती मर्यादित नसून नमूद इतर व्यवहारांनाही लागू आहे. शिक्षेची नोंद करताना ‘पर्यंत’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे; कमाल मर्यादा आणि प्रत्येक प्रकरणातील निश्चित शिक्षा यांचा अर्थ वेगळा असतो.
7) RBI चा रेपो दर 5.25% वर कायम: भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या चलनविषयक धोरण समितीची (MPC) बैठक 3 ते 5 ऑगस्ट 2026 दरम्यान झाली. बैठकीनंतर 5 ऑगस्ट रोजी गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी रेपो दरात बदल नसल्याचे जाहीर केले. डिसेंबर 2025 पासून दर कायम ठेवण्याची ही सलग चौथी बैठक होती.
रेपो दर किती ठेवण्यात आला, या प्रश्नाचे उत्तर 5.25% असे आहे. या निर्णयात दरवाढ किंवा दरकपात जाहीर झालेली नाही. पुनरावृत्तीसाठी RBI, MPC, संजय मल्होत्रा आणि 5.25% हे संदर्भ जोडून लक्षात ठेवा. बैठकीचा कालावधी 3 ते 5 ऑगस्ट होता, तर निर्णयाची घोषणा 5 ऑगस्टला झाली; तारखांवर आधारित प्रश्नांसाठी हा फरक उपयोगी आहे.
8) डिजिटल अरेस्ट फसवणुकीविरोधात कारवाईचे निर्देश: सर्वोच्च न्यायालयाने 4 ऑगस्ट 2026 रोजी देशभर या फसवणुकीविरुद्ध कारवाई तीव्र करण्याचे निर्देश दिले. In Re: Victims of Digital Arrest Related to Forged Documents या स्वतःहून दखल घेतलेल्या प्रकरणात हे निर्देश देण्यात आले. न्यायालयाने या प्रकरणाची दखल ऑक्टोबर 2025 मध्ये घेतली होती.
न्यायालयाने RBI ला म्युल अकाउंट्स आणि सायबर फसवणुकीशी संबंधित खात्यांसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती (SOP) तयार करण्यासही सांगितले. कोणत्या संस्थेला SOP तयार करण्याचे निर्देश दिले, या प्रश्नाचे उत्तर RBI आहे. येथे SOP तयार करण्याचा निर्देश दिल्याची घटना नोंदवली आहे; कार्यपद्धती आधीच लागू झाल्याचा निष्कर्ष त्यातून काढू नये. सामान्य अभ्यासमार्गदर्शन म्हणून, सर्व आठ घटनांची पुनरावृत्ती करताना प्रथम संस्था व निर्णय, नंतर तारीख व आकडे आणि शेवटी महत्त्वाच्या संज्ञा अशा क्रमाने स्वतःला प्रश्न विचारा.