4 ऑगस्ट 2026 चालू घडामोडी: अर्थव्यवस्था, संरक्षण आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान

4 ऑगस्ट 2026 च्या चालू घडामोडींमध्ये डिजिटल पेमेंटवरील शुल्काचा प्रस्ताव, दुचाकी रुग्णवाहिकांसाठी मसुदा नियम, भारत-उझबेकिस्तान व्यापार आणि संरक्षण व बॅटरी तंत्रज्ञानातील घडामोडींचा समावेश आहे. स्पर्धा परीक्षा आणि भरती परीक्षांच्या अभ्यासासाठी खाली आठ विषयांचा आढावा दिला आहे. वाचताना संबंधित संस्था, महत्त्वाच्या तारखा आणि निर्णयाची स्थिती लक्षात घ्या; प्रस्ताव, व्यापाराचे उद्दिष्ट आणि प्रत्यक्ष सुरू झालेले उत्पादन यांचा अर्थ वेगवेगळा आहे.

4 ऑगस्ट 2026: महत्त्वाच्या बातम्या आणि अभ्यासाचे मुद्दे

1) डिजिटल पेमेंट आणि MDR: केंद्रीय अर्थ मंत्रालयाने 3 ऑगस्ट 2026 रोजी Payment and Settlement Systems Act, 2007 मध्ये बदल सुचवले. निवडक डिजिटल पेमेंट प्रकारांवर Merchant Discount Rate म्हणजेच MDR पुन्हा लागू करता यावा, हा प्रस्तावाचा उद्देश आहे. त्यासाठी कलम 10A अंतर्गत असलेली शून्य MDR ची तरतूद हटवण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.

या तरतुदीमुळे UPI आणि RuPay डेबिट कार्ड व्यवहारांसाठी बँका व पेमेंट प्रणाली पुरवठादारांना शुल्क आकारण्यास प्रतिबंध आहे. अभ्यासातील महत्त्वाचा फरक असा की कायद्यात बदल सुचवणे आणि तो बदल लागू होणे हे स्वतंत्र टप्पे आहेत. या बातमीतील माहिती प्रस्तावाबाबत आहे. त्यामुळे सर्व UPI व्यवहारांवर शुल्क लागू झाले आहे, असा निष्कर्ष काढू नका. पुनरावृत्तीसाठी मंत्रालय, कायद्याचे वर्ष आणि कलम 10A हे तीन मुद्दे एकत्र नोंदवा.

2) रशियाचे S8000 Banderol क्षेपणास्त्र: S8000 Banderol हे हवेतून डागले जाणारे हलके क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे. रशियाच्या सरकारी प्रसारमाध्यमांनी 12 जुलै 2026 च्या वृत्तात त्याची प्रथम अधिकृत दखल घेतली. 29 जुलै 2026 पर्यंत त्याच्या चाचण्या पूर्ण होऊन मालिकाबद्ध उत्पादन सुरू झाले होते.

या घडामोडीत उत्पादन सुरू होणे आणि रचनेतील विकास सुरू राहणे हे दोन्ही मुद्दे आहेत. 2025 मधील मॉडेल्सच्या आधारे क्षेपणास्त्राच्या रचनेत पुढील सुधारणा होत होत्या. परीक्षेच्या नोंदीत देश—रशिया, नाव—S8000 Banderol आणि प्रकार—हवेतून डागले जाणारे क्रूझ क्षेपणास्त्र अशी मांडणी उपयुक्त ठरेल. अधिकृत दखल घेतल्याची तारीख आणि उत्पादन सुरू झाल्याची स्थिती एकमेकांत मिसळू नका.

3) दुचाकी रुग्णवाहिकांसाठी नियमांचा मसुदा: रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने भारतातील दुचाकी रुग्णवाहिकांसाठी नियामक चौकट सुचवली आहे. केंद्रीय मोटार वाहन नियम, 1989 अंतर्गत त्यांच्या नोंदणीपासून संचालनापर्यंत स्वतंत्र कायदेशीर व तांत्रिक तरतुदी करणे, हा मसुद्याचा उद्देश आहे.

या चौकटीत नोंदणी, वाहनाची रचना, सुरक्षा आणि संचालन या चार बाबी येतात. मसुदा म्हणजे नियमांचे प्रस्तावित स्वरूप; त्याला अंतिम अंमलबजावणीची घोषणा समजू नये. अभ्यासासाठी ‘कोणते मंत्रालय?’ आणि ‘कोणत्या नियमांतर्गत?’ या प्रश्नांची उत्तरे अनुक्रमे रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय व केंद्रीय मोटार वाहन नियम, 1989 अशी लक्षात ठेवा.

4) भारत-उझबेकिस्तान व्यापाराचे उद्दिष्ट: दोन्ही देशांनी तीन वर्षांत द्विपक्षीय व्यापार दुप्पट करून सुमारे 3 अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. नवी दिल्ली येथे 3 ऑगस्ट 2026 रोजी झालेल्या India-Uzbekistan Business Forum मध्ये यावर चर्चा झाली. मुक्त व्यापार कराराची शक्यता तपासणे आणि विविध क्षेत्रांत सहकार्य वाढवणे हेही चर्चेतील मुद्दे होते. व्यापाराचे उद्दिष्ट म्हणजे साध्य करावयाची पातळी; मुक्त व्यापार कराराची शक्यता तपासणे म्हणजे करार पूर्ण झाल्याची घोषणा नाही.

याच भेटीच्या पार्श्वभूमीवर उझबेकिस्तानचे परराष्ट्रमंत्री Saidov Bakhtiyor Odilovich यांनी 3 ऑगस्टला राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांची राष्ट्रपती भवनात भेट घेतली. राष्ट्रपती भवनाच्या निवेदनात दुर्मिळ पृथ्वी खनिजांसह खाणकाम, शेती, औषधनिर्मिती आणि माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रांतील सहकार्याच्या संधी नमूद आहेत. त्यानुसार, उझबेकिस्तानमधील 3,000 हून अधिक अधिकारी, व्यावसायिक व विद्यार्थ्यांना ITEC प्रशिक्षण आणि इतर शिष्यवृत्ती कार्यक्रमांचा लाभ झाला आहे; तर 16,000 हून अधिक भारतीय विद्यार्थी उझबेकिस्तानमध्ये उच्च शिक्षण घेत आहेत. त्यामुळे या संबंधांचा अभ्यास व्यापारासोबत शिक्षण व प्रशिक्षणाच्या दृष्टीनेही करता येतो.

5) L&T ला ADNOC Offshore चे कंत्राट: L&T Energy Hydrocarbon Offshore ला 4 ऑगस्ट 2026 रोजी ADNOC Offshore कडून 15,000 कोटी रुपयांहून अधिक मूल्याचे ऑफशोर कंत्राट मिळाले. कंपनीच्या या कंत्राटाचा उल्लेख ‘अल्ट्रा-मेगा’ श्रेणीतील कंत्राट असा करण्यात आला आहे.

कामाच्या व्याप्तीत अनेक ऑफशोर सुविधांचे अभियांत्रिकी, आवश्यक सामग्री व उपकरणांची खरेदी, बांधकाम, उभारणी आणि कार्यान्वितीकरण यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ही बातमी केवळ उपकरणपुरवठ्यापुरती मर्यादित नाही. परीक्षेच्या तयारीसाठी कंत्राट मिळवणारी संस्था, कंत्राट देणारी संस्था आणि कामाची व्याप्ती वेगवेगळी नोंदवा. मूल्याचा उल्लेख करताना ‘15,000 कोटी रुपयांहून अधिक’ हीच मर्यादा कायम ठेवा.

6) Agratas चे LFP बॅटरी तंत्रज्ञान: टाटा समूहाची बॅटरी कंपनी Agratas गुजरातमधील साणंद प्रकल्पात स्वतःचे लिथियम आयर्न फॉस्फेट अर्थात LFP सेल तंत्रज्ञान विकसित करत आहे. देशात डिझाइन केलेल्या LFP सेलच्या उत्पादनासाठी कंपनी प्रायोगिक उत्पादन व्यवस्था, म्हणजेच पायलट लाइन, उभारत आहे.

बॅटरीच्या रासायनिक तंत्रज्ञानावरील संशोधनासाठी बेंगळुरूमध्ये नवीन केंद्रही उभारले जात आहे. या बातमीतील ठिकाणांची सांगड लक्षात ठेवा: साणंदचा संबंध प्रकल्प व सेल तंत्रज्ञानाशी, तर बेंगळुरूचा संबंध संशोधन केंद्राशी आहे. ‘विकसित करत आहे’ आणि ‘उभारत आहे’ या शब्दांत कामाची सुरू असलेली स्थिती स्पष्ट होते. पुनरावृत्तीत LFP चे पूर्ण रूप आणि Agratas चा टाटा समूहाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा आहे.

7) BEL आणि Esri India यांचा सामंजस्य करार: Bharat Electronics Limited आणि Esri India यांनी 3 ऑगस्ट 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे संरक्षण क्षेत्रातील सहकार्यासाठी सामंजस्य करार केला. भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे GIS, लोकेशन इंटेलिजन्स आणि GeoAI उपाययोजना ही या सहकार्याची प्रमुख क्षेत्रे आहेत.

या करारात भूस्थानिक क्षमता, संरक्षण इलेक्ट्रॉनिक्स आणि विविध प्रणालींचे एकत्रीकरण यांवरील सहकार्य अपेक्षित आहे. Indo ArcGIS प्लॅटफॉर्मवर संस्थांतर्गत विकासासाठी प्रशिक्षण सहाय्याचाही समावेश आहे. अभ्यास करताना ‘करारातील संस्था कोणत्या?’ आणि ‘सहकार्य कोणत्या क्षेत्रासाठी आहे?’ हे प्रश्न विचारून नोंदी तयार करा. या बातमीतील उत्तर BEL व Esri India आणि संरक्षण क्षेत्र असे आहे; प्लॅटफॉर्मचे नाव Indo ArcGIS आहे.

8) न्यायमूर्ती मनमोहन सिंग लिबरहान यांचे निधन: मद्रास आणि आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयांचे माजी मुख्य न्यायाधीश न्यायमूर्ती मनमोहन सिंग लिबरहान यांचे 2 ऑगस्ट 2026 रोजी वयाच्या 87 व्या वर्षी निधन झाले. त्यांचा जन्म 11 नोव्हेंबर 1938 रोजी चंदीगडजवळ झाला होता. त्यांनी 1964 मध्ये पंजाब आणि हरियाणा उच्च न्यायालयातून कायदेक्षेत्रातील कारकिर्दीला सुरुवात केली. व्यक्तिविशेषावरील प्रश्नांसाठी त्यांचे नाव, भूषवलेले पद आणि संबंधित न्यायालये एकत्र लक्षात ठेवा.

सामान्य अभ्यास मार्गदर्शन: प्रथम प्रत्येक बातमीतील संस्था किंवा व्यक्ती ओळखा, नंतर तारीख आणि शेवटी निर्णयाची स्थिती लिहा. उजळणीतील प्रश्न—MDR संदर्भातील प्रस्ताव कोणत्या कलमाशी संबंधित आहे? कलम 10A शी. दुचाकी रुग्णवाहिकांचा मसुदा कोणत्या नियमांशी संबंधित आहे? केंद्रीय मोटार वाहन नियम, 1989 शी. भारत-उझबेकिस्तान व्यापाराचे उद्दिष्ट किती आहे? तीन वर्षांत सुमारे 3 अब्ज डॉलर्स. संदर्भ (References): भारत-उझबेकिस्तान भेट, सहकार्याची क्षेत्रे आणि शैक्षणिक देवाणघेवाणीच्या माहितीसाठी राष्ट्रपती भवनाचे ‘Minister of Foreign Affairs of Uzbekistan Calls on the President’ हे 3 ऑगस्ट 2026 चे निवेदन: https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/minister-foreign-affairs-uzbekistan-calls-president