26 सप्टेंबर 2026 चालू घडामोडी: विज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि राष्ट्रीय घडामोडी

26 सप्टेंबर 2026 च्या चालू घडामोडींच्या या संकलनात विज्ञान-तंत्रज्ञान, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य, प्रशासन आणि अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आठ विषयांचा आढावा दिला आहे. अग्निबाणासाठी निधी, भारत–लायबेरिया सागरी सुरक्षा उपक्रम आणि AFSPA मुदतवाढ हे प्रमुख मुद्दे आहेत. स्पर्धा व भरती परीक्षांची तयारी करताना प्रत्येक घटनेतील संस्था, निर्णय, तारीख आणि व्याप्ती एकत्र लक्षात घ्या. भारत–GCC चर्चांचा संदर्भ फेब्रुवारी 2026 मधील आहे; संकलनाची तारीख आणि प्रत्यक्ष घटनेची तारीख वेगळी असू शकते.

Current Affairs 26 September 2026: आठ महत्त्वाचे विषय आणि उजळणीचे मुद्दे

1) OpenAI: कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजंट्सच्या वर्तनाची चाचणी. OpenAI ने 26 सप्टेंबर 2026 रोजी दिलेल्या माहितीनुसार, अनपेक्षित मॉडेल वर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी अमेरिकन सरकारी वेबसाइट्सशी AI एजंट्स कसा संवाद साधतात, याच्या चाचण्या करण्यात येत आहेत. या कामात Securities and Exchange Commission च्या दोन वेबसाइट्सवरील सार्वजनिक माहिती आणि United States Census Bureau चा डेटा वापरण्यात आला.

या बातमीचा केंद्रबिंदू AI एजंट्सची चाचणी आणि त्यांच्या वर्तनाचा आढावा हा आहे. सार्वजनिक माहितीचा वापर झाल्याचा उल्लेख लक्षात ठेवावा; त्यावरून गोपनीय सरकारी डेटाचा वापर झाल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. अभ्यासासाठी सामान्य मार्गदर्शन म्हणून कंपनीचे नाव, चाचणीचा उद्देश आणि माहिती देणाऱ्या संस्थांची नावे अशी स्वतंत्र नोंद करा.

2) अग्निबाण विकासासाठी 200 कोटी रुपयांची तरतूद. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या (DST) अंतर्गत असलेल्या Technology Development Board (TDB) ने चेन्नईतील Agnikul Cosmos Private Limited सोबत करार केला आहे. सप्टेंबर 2026 मधील या करारात अग्निबाण या पुनर्वापरयोग्य प्रक्षेपण यानाच्या (RLV) विकासासाठी भारत सरकारच्या Research Development and Innovation (RDI) निधीतून 200 कोटी रुपयांची तरतूद आहे.

येथे संस्था, कंपनी, प्रकल्प आणि निधी यांचा संबंध महत्त्वाचा आहे: TDB ही करार करणारी संस्था, Agnikul Cosmos ही कंपनी, अग्निबाण हा विकास प्रकल्प आणि RDI हा निधीचा स्रोत आहे. विकासासाठी आर्थिक तरतूद होणे आणि यानाचे प्रक्षेपण यशस्वी होणे हे स्वतंत्र टप्पे आहेत. या बातमीत विकासासाठीच्या कराराची माहिती आहे; प्रक्षेपणाच्या निकालाची घोषणा नाही.

3) भारत–लायबेरिया सागरी सुरक्षा उपक्रम. 25 सप्टेंबर 2026 रोजी न्यूयॉर्कमध्ये संयुक्त राष्ट्र आमसभेच्या 81व्या अधिवेशनाच्या निमित्ताने Group of Friends on Safety and Security of Shipping and Seafarers सुरू करण्यात आला. भारताचे परराष्ट्रमंत्री डॉ. एस. जयशंकर आणि लायबेरियाच्या परराष्ट्रमंत्री सारा बेयसोलो न्यांती यांनी संयुक्तपणे या उपक्रमाचा शुभारंभ केला. भारत आणि लायबेरिया या गटाचे सह-अध्यक्ष असतील.

मोन्रोव्हिया येथील भारतीय दूतावासाच्या माहितीनुसार, GoF on S4 या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या उपक्रमात सुमारे 25 देश एकत्र आले. त्यात प्रमुख जहाजमालक देश, जहाज नोंदणी करणारे देश आणि खलाशी पुरवणारे देश यांचा समावेश होता. परीक्षेच्या दृष्टीने उपक्रमाचे पूर्ण नाव, दोन पुढाकार घेणारे देश आणि न्यूयॉर्क हे ठिकाण लक्षात ठेवा. विषयाची व्याप्ती जहाजवहनासोबत खलाशांच्या सुरक्षेपर्यंत आहे.

4) महाराष्ट्रातील दुष्काळाची घोषणा. 26 सप्टेंबर 2026 रोजी महाराष्ट्रातील 358 पैकी 265 तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आले. या तालुक्यांचे क्षेत्र राज्याच्या एकूण भूभागाच्या सुमारे 74 टक्के असल्याचे नमूद आहे. 1 जून ते 18 सप्टेंबर 2026 या कालावधीतील 18.8 टक्के पावसाची तूट आणि एल निनो स्थितीशी संबंधित मान्सूनमधील दोन महिन्यांचा खंड, ही या घोषणेची पार्श्वभूमी होती.

आकडे लक्षात ठेवताना त्यांचा अर्थही वेगळा नोंदवा: 265 ही बाधित तालुक्यांची संख्या, सुमारे 74 टक्के हे त्यांच्या क्षेत्राचे प्रमाण आणि 18.8 टक्के ही पावसाची तूट आहे. या तीन आकड्यांची सरमिसळ टाळा. दिलेल्या माहितीत मदतीचे दर, लाभार्थ्यांच्या अटी किंवा अर्जपद्धतीचा तपशील नाही; त्यामुळे दुष्काळाच्या घोषणेवरून एखाद्या विशिष्ट लाभाची पात्रता ठरवता येत नाही.

5) तीन ईशान्येकडील राज्यांतील विशिष्ट भागांत AFSPA मुदतवाढ. केंद्र सरकारने मणिपूर, नागालँड आणि अरुणाचल प्रदेशातील निश्चित क्षेत्रांमध्ये सशस्त्र दल (विशेष अधिकार) कायदा, 1958 अर्थात AFSPA चा कालावधी वाढवला आहे. ही मुदतवाढ 1 ऑक्टोबर 2026 पासून पुढील सहा महिन्यांसाठी आहे. कायदा-सुव्यवस्थेचा आढावा घेतल्यानंतर केंद्रीय गृह मंत्रालयाने 25 सप्टेंबर 2026 रोजी राजपत्र अधिसूचना जारी केल्या.

AFSPA संपूर्ण तिन्ही राज्यांत लागू केल्याची ही घोषणा आहे का? दिलेला उल्लेख विशिष्ट क्षेत्रांपुरता आहे. त्यामुळे राज्यांची नावे लिहिताना ही भौगोलिक मर्यादा कायम ठेवणे आवश्यक आहे. उजळणी करताना अधिसूचना जारी झाल्याची तारीख आणि मुदतवाढ लागू होण्याची तारीख स्वतंत्र नोंदवा: अनुक्रमे 25 सप्टेंबर आणि 1 ऑक्टोबर 2026. कायद्याच्या नावातील 1958 हे वर्षही लक्षात ठेवा.

6) भारत–GCC मुक्त व्यापार कराराच्या चर्चांना सुरुवात. भारत आणि आखाती सहकार्य परिषद (GCC) यांनी 24 फेब्रुवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे संयुक्त निवेदनावर स्वाक्षरी करून मुक्त व्यापार करारासाठी (FTA) औपचारिक चर्चा सुरू केली. केंद्रीय वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री पीयूष गोयल व GCC चे सरचिटणीस जासेम मोहम्मद अल्बुदाईवी हे स्वाक्षरीकर्ते होते. चर्चांची चौकट ठरवणाऱ्या Terms of Reference वर 5 फेब्रुवारी 2026 रोजी स्वाक्षऱ्या झाल्या होत्या.

मुक्त व्यापार करार पूर्ण झाला आहे का? या माहितीत वाटाघाटी सुरू झाल्याची नोंद आहे. Terms of Reference म्हणजे चर्चांची कार्यकक्षा ठरवणारी चौकट, तर संयुक्त निवेदन हे औपचारिक चर्चा सुरू करण्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे करार अंतिम झाला किंवा व्यापार सवलती लागू झाल्या असा अर्थ घेऊ नका. घटनाक्रम लक्षात ठेवण्यासाठी आधी 5 फेब्रुवारीची चौकट आणि नंतर 24 फेब्रुवारीचे संयुक्त निवेदन अशी मांडणी उपयोगी ठरेल.

7) CBSE अध्यक्षपदी मनदीप के. भंडारी. AGMUT केडरच्या 2001 च्या तुकडीतील IAS अधिकारी मनदीप के. भंडारी यांची 25 सप्टेंबर 2026 रोजी केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाच्या (CBSE) अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली. मंत्रिमंडळाच्या नियुक्ती समितीने या नियुक्तीला मान्यता दिली. अध्यक्षपदाचा दर्जा आणि वेतनश्रेणी तात्पुरत्या स्वरूपात भारत सरकारच्या अतिरिक्त सचिव पदाच्या समकक्ष करण्यात आली.

नियुक्तीविषयक प्रश्नांसाठी व्यक्तीचे नाव, पद, संस्था, सेवा आणि तुकडी हे मुद्दे एकत्र वाचा. या घटनेत 2001 हे अधिकाऱ्यांच्या तुकडीचे वर्ष आहे, तर 2026 हे नियुक्तीचे वर्ष आहे. पदाचा दर्जा व वेतनश्रेणी यांतील बदल तात्पुरता असल्याची अटही महत्त्वाची आहे. या नियुक्तीच्या माहितीवरून CBSE च्या परीक्षा किंवा अभ्यासक्रमात बदल झाल्याचा निष्कर्ष निघत नाही.

8) India Mobile Congress 2026 आणि Viksit Tech 47. भारतीय तंत्रज्ञान कंपन्या व नेतृत्वाला शोधून प्रोत्साहन देण्यासाठी सप्टेंबर 2026 मध्ये Viksit Tech 47 हा मंच सुरू करण्यात आला. तो India Mobile Congress च्या दहाव्या आवृत्तीचा भाग आहे. या कार्यक्रमाचे आयोजन 7 ते 10 ऑक्टोबर 2026 दरम्यान नवी दिल्लीतील यशोभूमी कन्व्हेन्शन सेंटर येथे होणार असल्याचे नमूद आहे. उजळणीसाठी मंचाचे नाव, कार्यक्रमाची आवृत्ती, नियोजित तारखा आणि ठिकाण यांची जोड लक्षात ठेवा.

सामान्य अभ्यास मार्गदर्शन: प्रथम प्रत्येक घटनेसाठी कोण, काय, कुठे आणि कधी या प्रश्नांची उत्तरे लिहा. त्यानंतर निधीची तरतूद व प्रकल्पाची पूर्तता, वाटाघाटी व अंतिम करार, तसेच अधिसूचनेची तारीख व अंमलबजावणीची तारीख यांतील फरक पुन्हा वाचा. हे मुद्दे वरील बातम्यांमधील अचूक अर्थ लक्षात ठेवण्यास मदत करतील. संदर्भ: भारत–लायबेरिया सागरी सुरक्षा उपक्रमासाठी वापरलेला अधिकृत स्रोत — India - Liberia Relations | Embassy of India, Monrovia, Liberia: https://www.indianembassymonrovia.gov.in/bilateral-relation.php