5 ऑक्टोबर 2026 चालू घडामोडी: विज्ञान, ऊर्जा, राष्ट्रीय घडामोडी आणि क्रीडा
5 ऑक्टोबर 2026 च्या चालू घडामोडींमध्ये अंतराळ स्थानक, वारसा संवर्धन, उद्योगातील हरित ऊर्जा आणि नव्या गृहनिर्माण तंत्रज्ञानाचा समावेश आहे. यासोबत पेट्रोनेट एलएनजीतील नेतृत्वबदल, हत्तींच्या संरक्षणासाठी रेल्वेच्या उपाययोजना, आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील कुस्ती आणि अमेरिकेतील कृत्रिम बुद्धिमत्ताविषयक निर्णय यांचा आढावा येथे दिला आहे. स्पर्धा व भरती परीक्षांच्या अभ्यासासाठी घटना, संबंधित संस्था, ठिकाण आणि महत्त्वाची तारीख यांची सांगड घालून वाचा.
5 ऑक्टोबर 2026 चालू घडामोडी: महत्त्वाच्या घटना आणि अभ्यासाचे मुद्दे
1) अंतराळ संशोधन: आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाची ओळख. International Space Station (ISS) हे पृथ्वीच्या निम्न कक्षेत असलेले मॉड्यूलर अंतराळ स्थानक आहे. नोव्हेंबर 2000 पासून येथे अखंड मानवी वास्तव्य सुरू आहे. अंतराळविषयक सामान्यज्ञानाच्या तयारीत ISS हे संक्षिप्त रूप, त्याचे पूर्ण नाव आणि त्याची कक्षा हे मुद्दे एकत्र लक्षात ठेवता येतील.
नोबेल शांतता पारितोषिकाची घोषणा नॉर्वेजियन नोबेल समितीकडून ओस्लो येथे 9 ऑक्टोबर 2026 रोजी होणार आहे. पारितोषिकासाठी एखाद्या नावाची चर्चा होणे आणि विजेत्याची अधिकृत घोषणा होणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. सामान्य अभ्याससूचना म्हणून, पुरस्कारांच्या नोंदी करताना घोषणा करणारी संस्था, घोषणेची तारीख आणि घोषित विजेता यांसाठी स्वतंत्र नोंदी ठेवा.
2) वारसा संवर्धन: जुन्या दिल्लीतील लाहोरी गेट हवेलीला संग्रहालयाचे रूप दिले जाणार आहे. दिल्ली महानगरपालिकेने हवेलीचे ‘शाहजहानाबाद संग्रहालय आणि इंटरप्रिटेशन सेंटर’मध्ये रूपांतर करण्यास मंजुरी दिली आहे. या प्रकल्पामुळे ऐतिहासिक वास्तूचा सार्वजनिक वारसा स्थळ म्हणून उपयोग करण्याचे नियोजन आहे.
इंदिरा गांधी नॅशनल सेंटर फॉर द आर्ट्सने संग्रहालय प्रकल्पाला तत्त्वतः मंजुरी दिली आहे. खारी बावली येथील वासुदेव कॅप्टन चौकात ही हवेली आहे. या बातमीतील महत्त्वाचा फरक म्हणजे प्रकल्पाला मिळालेली मंजुरी आणि संग्रहालय प्रत्यक्ष सुरू होणे: येथे रूपांतराला मंजुरी मिळाल्याची माहिती आहे. उजळणीसाठी ‘लाहोरी गेट हवेली—शाहजहानाबाद संग्रहालय—जुनी दिल्ली’ ही जोड लक्षात ठेवा.
3) औद्योगिक ऊर्जा: UltraTech Cement Limited ने 5 ऑक्टोबर 2026 रोजी स्व-वापरासाठीच्या हरित ऊर्जा क्षमतेत 2 गिगावॅटचा टप्पा ओलांडला. हा टप्पा गाठणारी ती पहिली भारतीय सिमेंट कंपनी ठरली. कंपनीची एकूण स्थापित हरित ऊर्जा क्षमता 2,024 मेगावॅट झाली.
या एकूण क्षमतेत नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतांचा वाटा 1,580 मेगावॅट, तर Waste Heat Recovery Systems चा वाटा 444 मेगावॅट आहे. या प्रणाली औद्योगिक प्रक्रियेत वाया जाणाऱ्या उष्णतेचा ऊर्जा निर्मितीसाठी वापर करतात. ‘Captive use’ म्हणजे स्व-वापर; त्यामुळे ही संज्ञा कंपनीच्या स्वतःच्या वापरासाठीच्या क्षमतेशी संबंधित आहे. आकडे लक्षात ठेवताना एकूण स्थापित क्षमता आणि तिचे दोन्ही घटक वेगळे नोंदवा.
4) गृहनिर्माण तंत्रज्ञान: आंध्र प्रदेशात 4 ऑक्टोबर 2026 रोजी 3D काँक्रीट प्रिंटिंगवर आधारित प्रायोगिक गृहनिर्माण प्रकल्प सुरू करण्यात आला. या तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा हा भारतातील पहिला प्रायोगिक गृहनिर्माण प्रकल्प आहे. प्रधानमंत्री आवास योजना-ग्रामीण (PMAY-G) 2.0 अंतर्गत त्याचा समावेश आहे.
प्रकल्पात 177 घरांचा समावेश असून त्यांची ठिकाणे गुंटूर जिल्ह्यातील तेनाली मंडळातील बुर्रीपालेम आणि ओबुलनायुडुपालेम ही गावे आहेत. येथे प्रकल्प सुरू झाल्याची नोंद आहे; सर्व घरे पूर्ण झाल्याचा निष्कर्ष त्यातून काढू नये. परीक्षेच्या उजळणीसाठी राज्य, जिल्हा, गावांची नावे, तंत्रज्ञान आणि योजनेचे नाव या पाच बाबी जोडून अभ्यासा.
5) महत्त्वाची नियुक्ती: GAIL (India) Ltd चे संचालक (विपणन) संजय कुमार यांची Petronet LNG Ltd च्या पुढील व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारीपदी नियुक्ती झाली आहे. या बातमीत त्यांचे सध्याचे पद आणि नव्या संस्थेतील पद यांतील फरक लक्षात ठेवणे उपयुक्त आहे.
संजय कुमार यांचा पाच वर्षांचा कार्यकाळ 13 मे 2027 पासून सुरू होईल. विद्यमान मुख्य कार्यकारी अधिकारी ए. के. सिंग यांचा विस्तारित कार्यकाळ 12 मे 2027 रोजी संपेल. नियुक्ती जाहीर होण्याची वेळ आणि पदाचा कार्यकाळ सुरू होण्याची तारीख एकच असेल असे गृहीत धरू नका. या नियुक्तीच्या नोंदीत व्यक्ती, संस्था, पद आणि कार्यकाळाची प्रारंभतारीख स्पष्ट लिहा.
6) रेल्वे आणि वन्यजीव संरक्षण: हत्ती व रेल्वेगाड्यांच्या धडका कमी करण्यासाठी भारतीय रेल्वेने संवेदनशील मार्गांवर कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित प्रणाली वापरण्यास सुरुवात केली आहे. त्यासोबत वेगमर्यादा आणि प्राण्यांना रेल्वेमार्गापासून दूर ठेवण्याच्या उपाययोजनांचाही समावेश आहे.
नॉर्थईस्ट फ्रंटियर रेल्वेने (NFR) जानेवारी ते सप्टेंबर 2026 दरम्यान 255 हत्तींची सुटका केली. ही नोंद अलिपूरद्वार, लुमडिंग, तिनसुकिया आणि रंगिया या विभागांशी संबंधित आहे. आकडेवारीचा अभ्यास करताना 255 हा आकडा कोणत्या कालावधीचा आणि कोणत्या विभागांचा आहे, हेही लक्षात ठेवा. ही बातमी तंत्रज्ञानाचा वापर, रेल्वे सुरक्षा आणि वन्यजीव संरक्षण या विषयांना जोडते.
7) क्रीडा: जपानमधील आयची-नागोया 2026 आशियाई क्रीडा स्पर्धेत भारताच्या कुस्तीपटूंनी सहा पदके जिंकली. त्यामध्ये दोन सुवर्ण, दोन रौप्य आणि दोन कांस्यपदकांचा समावेश आहे. ही सहा पदके कुस्तीतील कामगिरीची आहेत; त्यांना भारताची संपूर्ण स्पर्धेतील पदकसंख्या समजू नये.
1962 मधील जकार्ता आशियाई क्रीडा स्पर्धेनंतरची ही भारताची कुस्तीतील सर्वोत्तम कामगिरी ठरली. जकार्ता स्पर्धेत भारताने कुस्तीमध्ये तीन सुवर्णांसह 12 पदके मिळवली होती. तुलना करताना वर्ष, यजमान ठिकाण आणि संबंधित क्रीडाप्रकार यांचा संदर्भ कायम ठेवा. सध्याच्या नोंदीतील सहा पदकांची विभागणी आणि ऐतिहासिक तुलनेतील 12 पदके या दोन वेगळ्या नोंदी आहेत.
8) आंतरराष्ट्रीय घडामोड: अमेरिकेने 4 ऑक्टोबर 2026 रोजी ‘Super Intelligence Force’ या नव्या कृती दलाची घोषणा केली. कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबत संघीय सरकारच्या उपाययोजनांमध्ये समन्वय साधणे हा या कृती दलाचा उद्देश आहे. AI विषयाचा अभ्यास करताना तंत्रज्ञानासोबत त्याविषयीचे सरकारी निर्णयही लक्षात घ्या.
नॅशनल इंटेलिजन्सचे संचालक जे क्लेटन या कृती दलाचे अध्यक्ष आहेत. त्यांचा उल्लेख ‘AI Czar’ किंवा ‘SI Czar’ असाही करण्यात आला आहे. सामान्य उजळणी मार्गदर्शन म्हणून, प्रथम कृती दलाचे नाव व उद्देश वाचा, नंतर संबंधित व्यक्ती आणि पद नोंदवा, शेवटी इतर बातम्यांतील AI च्या वापराशी तुलना करा. या आढाव्यात रेल्वेतील AI चा संदर्भ सुरक्षेशी, तर अमेरिकेतील कृती दलाचा संदर्भ सरकारी समन्वयाशी संबंधित आहे.