1 ऑक्टोबर 2026 चालू घडामोडी: स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाच्या बातम्या
1 ऑक्टोबर 2026 च्या चालू घडामोडींच्या या आढाव्यात संरक्षण, प्रशासन, स्थानिक विकास, अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरण या विषयांतील आठ बातम्या दिल्या आहेत. भारतीय वायुसेनेच्या गोल्डन ॲरोज स्क्वॉड्रनची 75 वर्षे आणि UPSCचा शताब्दी सोहळा हे महत्त्वाचे टप्पे आहेत. ग्रामपंचायत नियोजन मोहीम, कॉर्पोरेट बाँड निर्देशांकावरील प्रस्तावित फ्युचर्स आणि वरिष्ठ पदांवरील नियुक्त्यांमध्ये घोषणा, मंजुरी व प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यांच्या तारखा वेगवेगळ्या आहेत. स्पर्धा परीक्षा आणि भरती परीक्षांच्या अभ्यासासाठी हे फरक लक्षात घेणे उपयुक्त ठरेल.
1 ऑक्टोबर 2026: महत्त्वाच्या घटना आणि अभ्यासाचे मुद्दे
1) कॅलिफोर्नियातील विवाहाच्या किमान वयाचा कायदा: गव्हर्नर गॅव्हिन न्यूसम यांनी 30 सप्टेंबर 2026 रोजी Assembly Bill 1267 वर स्वाक्षरी केली. या कायद्यानुसार विवाह तसेच डोमेस्टिक पार्टनरशिपसाठी किमान वय 18 वर्षे असेल आणि या वयोमर्यादेला अपवाद नसेल. कायदा लागू होण्याची तारीख 1 जानेवारी 2027 आहे.
या बातमीतील मुख्य मुद्दा म्हणजे वयोमर्यादा विवाहापुरती मर्यादित नसून डोमेस्टिक पार्टनरशिपलाही लागू आहे. अभ्यासात विधेयक क्रमांक, स्वाक्षरी करणारे गव्हर्नर आणि अंमलबजावणीची तारीख यांची एकत्र नोंद करता येईल. कायद्यावर स्वाक्षरी झाल्याचा दिवस आणि तो लागू होण्याचा दिवस वेगळा असल्याने दोन्ही तारखांची गल्लत टाळावी.
2) स्वित्झर्लंडच्या हिमनद्यांतील बर्फाच्या साठ्यात घट: 2026 मध्ये स्वित्झर्लंडमधील हिमनद्यांच्या एकूण बर्फसाठ्यात 5 टक्क्यांहून अधिक घट झाली. हिवाळ्यात कमी हिमवृष्टी आणि उन्हाळ्यात विक्रमी उष्णतेच्या लाटा अशी पार्श्वभूमी होती. रोन (Rhône), क्लॅरिडेन (Clariden) आणि ॲलेटश (Aletsch) या हिमनद्यांमध्ये त्या वर्षी नोंदीतील सर्वाधिक वितळण झाले.
ॲलेटश ही स्वित्झर्लंडमधील सर्वात मोठी हिमनदी आहे. येथे दिलेली 5 टक्क्यांहून अधिक घट ही बर्फाच्या एकूण साठ्याची आहे; तिला हिमनद्यांच्या संख्येतील घट समजू नये. पर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी देश, हिमनद्यांची नावे आणि घट कोणत्या मोजमापाशी संबंधित आहे, हे एकत्र लक्षात ठेवावे. कमी हिमवृष्टी आणि तीव्र उन्हाळा या दोन्ही बाबी बातमीच्या संदर्भात महत्त्वाच्या आहेत.
3) गोल्डन ॲरोज स्क्वॉड्रनची 75 वर्षे: भारतीय वायुसेनेच्या क्रमांक 17 स्क्वॉड्रनने 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी 75 वर्षांचा टप्पा पूर्ण केला. गोल्डन ॲरोज (Golden Arrows) या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या स्क्वॉड्रनची स्थापना 1 ऑक्टोबर 1951 रोजी अंबाला येथील वायुसेना तळावर झाली होती.
फ्लाइट लेफ्टनंट डी. एल. स्प्रिंगेट हे या स्क्वॉड्रनचे पहिले कमांडिंग ऑफिसर होते. उजळणीसाठी क्रमांक 17, गोल्डन ॲरोज, अंबाला आणि 1951 ही माहिती एका नोंदीत मांडता येईल. या घटनेतील 75 वर्षांचा उल्लेख संबंधित स्क्वॉड्रनच्या स्थापनेशी जोडलेला आहे. तो संपूर्ण भारतीय वायुसेनेच्या स्थापना वर्षाशी जोडण्याची चूक टाळावी.
4) ग्रामपंचायत विकास आराखड्यांसाठी पीपल्स प्लॅन कॅम्पेन: पीपल्स प्लॅन कॅम्पेन (PPC) 2026-27 ची देशभरातील सुरुवात 2 ऑक्टोबर 2026 रोजी नियोजित आहे. ‘सबकी योजना, सबका विकास’ ही मोहिमेची संकल्पना आहे. या माध्यमातून ग्रामपंचायतींचे 2027-28 या आर्थिक वर्षासाठीचे ग्रामपंचायत विकास आराखडे तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू होईल.
PPC म्हणजे People’s Plan Campaign, तर GPDP म्हणजे Gram Panchayat Development Plan. मराठीत GPDPसाठी ग्रामपंचायत विकास आराखडा हा शब्द वापरता येतो. या बातमीत मोहिमेचे वर्ष 2026-27 आहे; मात्र तयार होणारे आराखडे 2027-28 या आर्थिक वर्षासाठी आहेत. मोहीम सुरू होणे म्हणजे सर्व आराखडे त्याच दिवशी पूर्ण होणे असा अर्थ होत नाही. परीक्षेच्या नोंदीत मोहिमेचा कालावधी आणि आराखड्याचे आर्थिक वर्ष स्वतंत्रपणे लिहावे.
5) NSEच्या प्रस्तावित कॉर्पोरेट बाँड निर्देशांक फ्युचर्सला सेबीचे NOC: भारतीय प्रतिभूती आणि विनिमय मंडळाने (SEBI) 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडियाला (NSE) ना-हरकत प्रमाणपत्र दिले. हे प्रमाणपत्र कॉर्पोरेट बाँड निर्देशांकावर आधारित फ्युचर्स करार सुरू करण्याच्या प्रस्तावाशी संबंधित आहे.
सेबीचे NOC मिळाल्याने व्यवहार तात्काळ सुरू झाले का? नाही. प्रस्तावित उत्पादनासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेची मंजुरीही आवश्यक आहे. आवश्यक परवानग्या मिळाल्यानंतर ते एक्सचेंजवर व्यवहार होणाऱ्या निश्चित उत्पन्नाशी संबंधित डेरिव्हेटिव्ह्ज विभागात आणले जाईल. त्यामुळे अभ्यासात सेबीने दिलेले ना-हरकत प्रमाणपत्र आणि अद्याप आवश्यक असलेली RBIची मंजुरी यांतील फरक स्पष्ट ठेवावा. प्रत्यक्ष व्यवहार सुरू होण्याची तारीख उपलब्ध माहितीत दिलेली नाही.
6) पर्यावरण मंत्रालयाच्या सचिवपदी नरेंद्र भूषण: नरेंद्र भूषण यांनी 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या सचिवपदाचा कार्यभार स्वीकारला. ते उत्तर प्रदेश केडरचे 1992 च्या तुकडीतील भारतीय प्रशासकीय सेवेचे (IAS) अधिकारी आहेत. या पदावरील त्यांची नियुक्ती 30 सप्टेंबर 2026 रोजी झाली होती.
नरेंद्र भूषण यांनी तन्मय कुमार यांच्यानंतर हे पद स्वीकारले. राजस्थान केडरचे 1993 च्या तुकडीतील IAS अधिकारी असलेले तन्मय कुमार 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी सेवानिवृत्त झाले. नियुक्तीविषयक बातम्यांची उजळणी करताना अधिकारी, मंत्रालय, केडर आणि तुकडीचे वर्ष अशी नोंद करणे ही सामान्य अभ्यासपद्धती आहे. नियुक्तीचा आदेश आणि पदभार स्वीकारण्याची तारीख वेगळी असल्याचे या उदाहरणातून लक्षात ठेवता येते.
7) कोटक महिंद्रा बँकेतील नेतृत्वबदलाला RBIची मंजुरी: कोटक महिंद्रा बँक लिमिटेडमध्ये अनूप कुमार साहा यांच्या व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारीपदावरील नियुक्तीसाठी 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी RBIची मंजुरी मिळाली. त्यांचा तीन वर्षांचा कार्यकाळ 1 जानेवारी 2027 पासून सुरू होणार आहे.
अनूप कुमार साहा हे अशोक वासवानी यांच्यानंतर पदभार स्वीकारणार आहेत. वासवानी यांचा कार्यकाळ 31 डिसेंबर 2026 रोजी संपणार आहे. मंजुरी मिळाल्यानंतर साहा यांचा कार्यकाळ लगेच सुरू झाला का? नाही; मंजुरीची तारीख 1 ऑक्टोबर 2026 असून कार्यकाळाची सुरुवात 1 जानेवारी 2027 आहे. बँकिंगविषयक चालू घडामोडींच्या नोंदीत संस्था, पद, मंजुरी देणारी यंत्रणा आणि कार्यकाळ या चार बाबी वेगळ्या ठेवाव्यात.
8) UPSCच्या शताब्दी सोहळ्याचे ‘मंथन’: केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या (UPSC) शंभर वर्षांच्या वाटचालीनिमित्त 30 सप्टेंबर आणि 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे ‘मंथन’ कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी 1 ऑक्टोबर रोजी या कार्यक्रमाला उपस्थित होते. आयोगाच्या स्थापनेचे वर्ष 1926 आहे.
या घटनेसाठी UPSC, ‘मंथन’, भारत मंडपम आणि स्थापना वर्ष 1926 हे मुख्य मुद्दे आहेत. सामान्य अभ्यासमार्गदर्शन म्हणून, संपूर्ण दिवसाच्या बातम्यांची उजळणी तीन टप्प्यांत करता येईल: प्रथम संस्था आणि व्यक्तींची नावे लिहा; त्यानंतर घटनेची तारीख व संबंधित वर्ष नोंदवा; शेवटी मंजुरी, नियोजित सुरुवात किंवा पदभार स्वीकारणे यांपैकी नेमके काय घडले ते स्वतःच्या शब्दांत सांगा. उदाहरणार्थ, PPCमध्ये मोहिमेचे वर्ष आणि आराखड्याचे वर्ष, तर बँकेच्या नियुक्तीत मंजुरी व कार्यकाळाची सुरुवात वेगळी आहे.